ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

του Βασίλη Χρήστου Δ/ντος Συμβούλου της «Πίνδος Περιβαλλοντική»

 

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

            Η έννοια βιοποικιλότητα αναφέρεται στη μεταβλητότητα που παρατηρείται μεταξύ των ζωντανών οργανισμών και προέρχεται από όλες τις πηγές και τα οικολογικά συστήματα μέρος των οποίων αποτελούν οι οργανισμοί αυτοί. Ο ορισμός αυτός περιλαμβάνει την ποικιλότητα εντός των ειδών, μεταξύ των ειδών και την ποικιλότητα των οικοσυστημάτων. Η έννοια της βιοποικιλότητας μπορεί να διαχωριστεί, έτσι ώστε να μπορούμε να μιλάμε για τη βιοποικιλότητα μιας χώρας, μιας περιοχής, ή ενός οικοσυστήματος, μιας ομάδας οργανισμών ή εντός ενός μεμονωμένου είδους.

Η βιοποικιλότητα μπορεί να καθοριστεί σε ένα χρονικό πλαίσιο, έτσι ώστε οι εξαφανίσεις ειδών, η εξαφάνιση οικολογικών συσχετίσεων ή η απώλεια γενετικών παραλλαγών σε ένα υπάρχον είδος να μπορούν όλες να ταξινομηθούν ως απώλειες της βιοποικιλότητας. Τα νέα στοιχεία ζωής - που προκύπτουν από μετάλλαξη, από φυσική ή τεχνητή επιλογή, από ειδογένεση ή τεχνητή αναπαραγωγή, από τη βιοτεχνολογία ή από οικολογικούς χειρισμούς- μπορούν κατά τον ίδιο τρόπο να θεωρηθούν προσθήκες στη βιοποικιλότητα.

Η σύνθεση και τα επίπεδα της βιοποικιλότητας.

Οικολογική ποικιλότητα

 

Οργανισμική ποικιλότητα

βιοκοινότητες

 

βασίλεια

βιοπεριοχές

 

φύλα

τοπία

 

οικογένειες

οικοσυστήματα

 

γένη

ενδιαιτήματα

 

είδη

οικοθέσεις

Γενετική ποικιλότητα

υποείδη

πληθυσμοί

πληθυσμοί

πληθυσμοί

 

άτομα

άτομα

 

χρωμοσώματα

 

 

γονίδια

 

 

νουκλεοτίδια

 

 

 

 

Πολιτισμική ποικιλότητα: ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις σε όλα τα επίπεδα

 

 

Οι δυναμικές της βιοποικιλότητας: γενετική, ειδογένεση και εξαφάνιση

            Η βιοποικιλότητα είναι δυναμική: τα είδη και οι πληθυσμοί τους βρίσκονται σε διαρκή κατάσταση εξελικτικής αλλαγής. Ποικίλλουν ως προς την κατανομή από χρόνο σε χρόνο και τα οικοσυστήματα στα οποία απαντώνται βρίσκονται σε συνεχή κατάσταση ροής. Όλες αυτές τις αλλαγές, όπως επίσης και τις προκαλούμενες από τους ανθρώπους τροποποιήσεις της βιοποικιλότητας, πρέπει να τις δούμε στο φόντο της ιστορίας της των 3,5 δισεκατομμυρίων ετών.

Τα πρότυπα της σημερινής ποικιλότητας των οργανισμών προκύπτουν από τις συνδυασμένες επιδράσεις της ειδογένεσης (διαφοροποίησης) και της εξαφάνισης. Για να γίνουν κατανοητές αυτές οι διεργασίες, πρέπει να μελετήσουμε τις υποκείμενες (γενετικές) διεργασίες που ενέχονται, να εκτιμήσουμε τους σχετικούς παρελθόντες και παρόντες ρυθμούς με τους οποίους λαμβάνουν χώρα και να προσπαθήσουμε να διακρίνουμε πως οι ρυθμοί αυτοί μεταβάλλονται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Μέχρι πρόσφατα, οι γνώσεις μας για τη βιοποικιλότητα σε γενετικό επίπεδο περιοριζόταν κυρίως λόγω της διαθεσιμότητας των τεχνικών για τη μελέτη της, μια κατάσταση που τώρα πλέον έχει αναστραφεί, καθώς έχουμε στη διάθεσή μας ολοένα περισσότερο νέες και υψηλού επιπέδου τεχνικές, οι οποίες εφαρμόζονται σε ολοένα περισσότερα είδη. Από τις μελέτες αυτές αποκαλύπτεται ότι για τα περισσότερα είδη, υπάρχει μια τεράστια γενετική ποικιλότητα στους πληθυσμούς και στα άτομά τους.

Ποια είναι όμως η πραγματική σχέση ανάμεσα στη γενετική ποικιλότητα και στη συνεχή επιβίωση και προσαρμογή των ειδών; Πώς κατανέμεται αυτή η ποικιλότητα -κατανέμεται κυρίως εντός ή μεταξύ των πληθυσμών; Είναι ανάγκη να διατηρήσουμε όλη την ποικιλότητα εντός ενός είδους ή υπάρχουν κάποια συστατικά του που είναι περισσότερο σημαντικά από άλλα για την επιβίωση και την προσαρμογή; Ποιες διεργασίες ή κινητήριες δυνάμεις είναι δυνατόν να οδηγούν στην απώλεια ή διάβρωση αυτής της ποικιλότητας στους άγριους πληθυσμούς και σε ποια έκταση λαμβάνουν χώρα οι μειώσεις της ποικιλότητας καθώς τα είδη κατακερματίζονται ή μειώνονται ως προς το γεωγραφικό εύρος;

Οι διεργασίες μέσω των οποίων εξελίσσονται τα είδη δημιουργούν ερωτήματα σχετικά με τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν το ρυθμό της «φυσικής» ειδογένεσης (αντίθετα από την εξημερωμένη). Για παράδειγμα, παρότι η γεωγραφική απομόνωση θεωρείται μια κινητήρια δύναμη που επιφέρει την ειδογένεση, δημιουργείται το ερώτημα ποιες είναι οι επιδράσεις του κατακερματισμού οικοτόπων που προηγουμένως ήταν συνεχείς και της δημιουργίας «νέων», όπως των αστικών περιοχών; Ένας τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι έχουν σαφώς επιταχύνει τη διεργασία της διαφοροποίησης είναι μέσω της τεχνητής επιλογής και αναπαραγωγής (breeding) των εξημερωμένων φυτών και ζώων. Αυτή η διαφοροποίηση είναι πιθανό να επιταχυνθεί με τις ολοένα αποτελεσματικότερες μεθόδους χειρισμού του γενετικού υλικού μέσω της βιοτεχνολογίας.

Αν θέλουμε να εξετάσουμε τους ρυθμούς με τους οποίους έχουν εξαφανιστεί είδη κατά το παρελθόν, σε σχέση με μεγάλα κλιματικά, γεωλογικά και άλλα συμβάντα, οι κύριες πηγές πληροφοριών είναι τα γεωλογικά αρχεία και τα αρχεία των απολιθωμάτων.

Οι βιολογικοί κλάδοι της βιοποικιλότητας.

·         Η εξελικτική βιολογία αποτελεί το υπόβαθρο για όλη τη σύγχρονη βιολογική επιστήμη. Παρέχει ερμηνείες σχετικά με το πως προέκυψε η βιοποικιλότητα και τις διεργασίες (π.χ. ειδογένεση και εξαφάνιση) με τις οποίες συνεχίζει να αλλάζει.

·         Η ταξινομική είναι η μέθοδος με την οποία οι διάφορες ομάδες οργανισμών περιγράφονται και ταξινομούνται σε ένα ιεραρχικό σύστημα το οποίο παρέχει ένα σύστημα αναφοράς για τη βιολογία. Οι επιστημονικές ταξινομήσεις χρησιμοποιούνται για τη διαίρεση του κόσμου των έμβιων όντων σε εύχρηστες μονάδες με τις οποίες οι ερευνητές αλλά και κάθε ενδιαφερόμενος μπορούν να επικοινωνούν και να αναφέρονται σε συγκεκριμένα σύνολα οργανισμών. Η βιολογική συστηματικήείναι η μέθοδος προσέγγισης με την οποία εξετάζονται οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ αυτών των ομάδων και διασαφηνίζονται οι εξελικτικές τους σχέσεις.

·         Η  οικολογία ασχολείται με τις σχέσεις, τόσο τις δομικές όσο και τις λειτουργικές, μεταξύ των οργανισμών και των βιοτικών και αβιοτικών περιβαλλόντων στα οποία απαντώνται και παρέχει μια ταξινόμηση των διαφορετικών τύπων οικοτόπων.

·         Η γενετική αποβλέπει στην κατανόηση της κληρονομικής βάσης των παραλλαγών και εξελικτικών αλλαγών σε όλα τα επίπεδα.

 ·         Η πληθυσμιακή βιολογία συνδυάζει και αξιολογεί πληροφορίες σχετικά με τη γενική, τη χωρολογική, την ηλικιακή δομή, τη δομή μεγέθους και τη δυναμική των πληθυσμών των διαφόρων οργανισμών. Ο πληθυσμός είναι η θεμελιώδης συνδετική μονάδα μεταξύ των τριών συστατικών της βιοποικιλότητας.